Transformacja urządzeń cyfrowych a zachowania i bezpieczeństwo dzieci w sieci — implikacje dla edukacji
Artykuł powstał w oparciu o wyniki badania NASK-PIB, zawarte w publikacji „Nastolatki. Raport
z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców”.
Wprowadzenie i tło problemu
Na przełomie XX i XXI wieku technologia w postaci komputerów osobistych zaczęła stopniowo wchodzić do gospodarstw domowych i placówek oświatowych. W tamtym okresie szkoły dysponowały zazwyczaj prostymi stacjami roboczymi, umożliwiającymi uruchamianie podstawowego oprogramowania biurowego, programów do podstawowej edycji grafiki rastrowej oraz aplikacji edukacyjnych. Dzieci korzystały z komputerów zarówno w celach poznawczych, jak i rozrywkowych; popularność gier komputerowych rosła, a ich wpływ na zachowania młodych użytkowników był przedmiotem intensywnej debaty publicznej.
Jednocześnie — ze względu na ograniczony zakres komercjalizacji Internetu oraz dominującą formę kontaktów społecznych „w realu” — aktywność społeczna dzieci i młodzieży wciąż odbywała się głównie poza siecią (np. zabawy na podwórkach, gry zespołowe).
Przemiany technologiczne i ich konsekwencje
W ciągu ostatnich dwóch dekad komputery osobiste stopniowo ustąpiły miejsca urządzeniom mobilnym, przede wszystkim smartfonom. Zmiana ta pociągnęła za sobą zarówno transformację dostępnych aplikacji (wzrost popularności aplikacji bezpłatnych, finansowanych reklamami), jak i zmianę skali oraz charakteru korzystania z sieci — z dużych, stacjonarnych monitorów na ekrany o przekątnej kilku cali. W praktyce przekłada się to na łatwiejszy, powszechniejszy dostęp do Internetu, ale także na odmienne umiejętności obsługowe użytkowników.
Narodowa i Akademicka Sieć Komputerowa przeprowadziła w miesiącach październik-listopad 2024r. badanie na grupie 3655 uczniów i uczennic z klas 7 i 8 szkół podstawowych oraz 1 i 2 szkół średnich oraz na grupie 918 rodziców i opiekunów prawnych. Badaniami objęto łącznie 160 placówek we wszystkich 16 województw.
Analiza danych pochodzących z raportu Narodowej i Akademickiej Sieci Komputerowej — Państwowego Instytutu Badawczego wskazuje, że w badanej populacji dzieci w wieku 5–12 lat[1] częściej dysponują smartfonami niż komputerami stacjonarnymi lub laptopami. Czynnikami determinującymi taki wybór rodziców są m.in. relatywnie niższe ceny smartfonów, łatwość obsługi oraz szeroka dostępność bezpłatnych aplikacji mobilnych. W konsekwencji smartfon stał się zasadniczym urządzeniem służącym do dostępu do Internetu; w jednej z analizowanych prób 93% respondentów wskazało smartfon jako podstawowe urządzenie dostępu do sieci, przed laptopami i komputerami stacjonarnymi.
Wzorce korzystania z Internetu przez dzieci
Dane empiryczne przedstawiają preferencje aktywności online wśród młodych użytkowników: dominują słuchanie muzyki oraz odbiór materiałów audiowizualnych (filmy, seriale). Ponad połowa badanych angażuje się również w gry online oraz utrzymywanie kontaktów z rówieśnikami za pośrednictwem komunikatorów i aplikacji społecznościowych; relatywnie mniejszy odsetek deklaruje wykorzystanie Internetu do prac domowych lub nauki.
Interesującym zjawiskiem jest rozbieżność w percepcji rodziców i dzieci co do używanych platform — rodzice przeceniają aktywność dzieci na niektórych, bardziej „klasycznych” portalach społecznościowych, podczas gdy częściej korzystają oni z nowszych aplikacji mobilnych i komunikatorów (np. Messenger, TikTok, YouTube, Instagram, Snapchat, Discord). Taka niezgodność utrudnia rodzicom świadome monitorowanie aktywności cyfrowej podopiecznych.
Zagrożenia i niedoszacowanie problemu
W badaniach dotyczących doświadczeń negatywnych w sieci młodzi respondenci relacjonowali występowanie zachowań takich jak wyzywanie (29%), ośmieszanie (19%), poniżanie (18%) oraz zastraszanie (13%). Częstotliwość tych zdarzeń jest postrzegana inaczej przez dorosłych — rodzice znacząco rzadziej deklarują obserwację tych zachowań i nie wskazali ich występowania w wysokiej częstotliwości (np. raz lub kilka razy dziennie), podczas gdy część młodych ankietowanych deklaruje ich regularne występowanie. Wskazuje to na systematyczny problem niedoszacowania skali negatywnych doświadczeń online przez opiekunów.
Konsekwencje oddziaływań negatywnych w sieci mają wymiar psychiczny i społeczny — opisane w literaturze następstwa obejmują nasilenie objawów depresyjnych, lękowych, poczucie odrzucenia oraz obniżoną samoocenę. Mimo istnienia narzędzi prewencyjnych i prawnych, świadomość dorosłych
w zakresie rozpoznawania i reagowania na cyberprzemoc pozostaje niewystarczająca.
Wnioski i rekomendacje praktyczne
1. Wzmocnienie edukacji cyfrowej w szkołach: Programy nauczania powinny obejmować nie tylko obsługę narzędzi cyfrowych (umiejętności techniczne), lecz także aspekty bezpieczeństwa w sieci, rozpoznawania zachowań ryzykownych oraz rozwijania kompetencji społeczno-emocjonalnych potrzebnych do radzenia sobie z konfliktem online.
2. Podnoszenie świadomości rodziców: Niezbędne są działania informacyjne
i szkoleniowe dla opiekunów, pozwalające zaktualizować wiedzę o tym, z jakich aplikacji korzystają dzieci oraz jak monitorować i rozmawiać o zagrożeniach związanych z korzystaniem z Internetu.
3. Systemowa współpraca szkół i instytucji: Szkoły powinny współpracować
z lokalnymi instytucjami (np. ośrodkami pomocy, policją, organizacjami pozarządowymi) w zakresie przeciwdziałania cyberprzemocy i udzielania pomocy ofiarom.
4. Badania dalsze: Konieczne są dalsze, długofalowe badania monitorujące zmiany
w sposobie korzystania z mediów cyfrowych oraz skuteczność działań profilaktycznych i interwencyjnych. Badania powinny uwzględniać perspektywę uczniów, rodziców oraz nauczycieli.
[1] Pytanie ankietowe „Ile miałeś(aś) lat (w przybliżeniu), kiedy do-tałeś(aś) własny komputer/laptop z możliwością dostępu do internetu?”, „Ile miałeś(aś)lat (w przybliżeniu) kiedy dostałeś(aś) pierwszy własny telefon lub smartfon z możliwością dostępu do internetu?”